در واقع اندیشه وقف در طول قرنها به عنوان « ابزاری فراگیر در عمران نواحی » هم تامین کننده اعتبار مورد نیاز عمران ٬هم تعیین کننده هدف عمران و حتی گاه به منزله برنامه ریز و طراح ناحیه عمرانی نقش موثری در تشکل پدیده های جغرافیایی سرزمین های اسلامی ٬چه درون شهری و چه برون شهری ایفا کرده است و هنوز هم علی رغم نفوذ فرهنگ اروپایی در سرزمین های اسلامی از کارایی نسبی باز نایستاده است. اگر دولتها و دولتمردان سرزمین های اسلامی به واقفان معتقد مسلمان اطمینان دهند که به نیات آنها ارج نهاده می شود ٬نهاد وقف به منزله اهرمی مردمی به صورت داوطلبانه و خود جوش در خدمت عمران منطقه قرار می گیرد و بستر زایش پدیده های جغرافیایی بدیعی خواهد بود.[3]

برنارد هورکاد در تحقیق خود در مورد نهاد وقف و مسئله تجدد در کتاب اقتباس های فرهنگی شرق از مغرب زمین می نویسد׃ «آنان که از نظر رفتار و خلق و خوی بسیار ساده و بدون تکلف می نمایند شدیدا و پیوسته در غم آن هستند که مفید واقع شوند. قدرت اخلاقی آنها به درجه ای است که بدون خودنمایی ٬تشریفات اداری را کنار گذاشته ٬ترجیح می دهند شخصا و مستقیما به کارها رسیدگی کنند. این حاجی ها و بازاری ها که مظهر فرهنگ و رفتار اسلامی اند با طرز فکری که معمولا با مدیریت مدرنی که  در اذهان وجود دارد ٬بیگانه اند.[4]

بررسی حاضر در واقع نگاهی به تجلی فرهنگ اسلام در ایجاد شهری از شهرهای ایران در اوایل قرن سیزدهم هجری قمری است.[5]

حال قبل از آنکه به مبحث موقوفات در ملایر بپردازیم لازم است درباره بنای اولیه شهر ملایر که مقارن با حضور یکی از شاهزادگان قاجار است  توضیح  مختصری داده شود. برابر بررسی های انجام شده و منابع موجود در اوایل حکومت قاجاریه در محل فعلی شهر ملایر٬ قلعه زندیه و قریه چوبین هر دو آباد و در حاکمیت شیخعلی خان زند زنگنه از سرداران کریم خان زند بوده است. فتحعلیشاه قاجار در هنگام ولایتعهدی  «مریم بیگم خانم» دختر شیخعلی خان زند زنگنه را در سال 1209هجری قمری به همسری گرفت و در سال 1210هجری قمری فتحعلیشاه قاجار از مریم خانم دارای پسری شد که او را به مناسبت نام شیخعلی خان زند زنگنه ٬ شیخعلی میرزا نام نهادند. وقتی شیخعلی میرزا به سن 14 سالگی رسید ٬ مریم خانم از شاه تقاضا کرد که با فرزندش نزد طایفه خود برود ٬ شاه تقاضای او را پذیرفته ٬ وی را با پسرش به ملایر فرستاد و به شاهزاده محمد علی میرزا ملقب به دولتشاه والی کرمانشاه دستور داد تا در مجاورت قلعه زندیه و قریه چوبین شهری کوچک بنیان نهد.[6] شاهزاده محمد علی میرزا دولتشاه در سال 1203هجری قمری در قصبه نوا در مازندران متولد شد  و مادرش زیبا چهر خانم سی و سومین همسر فتحعلیشاه قاجار از توابع گرجستان بود.[7] دولتشاه اولین فرزند فتحعلیشاه قاجار و هفت ماه از عباس میرزا نایب السلطنه بزرگتر بود ولی چون مادرش از ایل قاجار نبود نمی توانست جانشین شاه باشد. [9]دولتشاه در 1212هجری قمری حاکم فارس٬ 1214حاکم قزوین و گیلان٬ 1219حاکم خوزستان و لرستان٬ و در سال 1221هجری قمری  حاکم کرمانشاه بوده است و سرانجام  در سال 1237هجری قمری وفات یافته است.[10]

این بود که در سال 1224 هجری قمری در مرکز ملایر بین قلعه زندیه و قریه چوبین  بنای اولیه شهری نهاده شد و مرکز حکومت جدید ملایر شد و به دستور شاه حوزه تویسرکان هم ضمیمه آن شد و شیخعلی میرزا به حکومت ملایر و تویسرکان منصوب گشت و «حاج میرزا اسمعیل اشرفی» به سمت وزارت شیخعلی میرزا تعیین و روانه ملایر گردید. شیخعلی میرزا به پاس قدردانی از دولتشاه ٬ نام شهر را دولت آباد گذاشت. به این ترتیب زمین های قریه چوبین محل احداث شهر جدید دولت آباد شد و کم کم آبادی چوبین از میان رفت و دولت آباد مرکزیت پیدا کرد و بیشتر سکنه دهکده های حول وحوش به شهر جدید البنا روی آوردند و بسیاری از آبادی های تابع همدان و بروجرد و اراک و نهاوند که به ملایر نزدیک بودند ٬جزء قلمرو این شهر شدند. شیخعلی میرزا در سال 1334هجری قمری لقب «شیخ الملوک» یافت و چون به جمعیت شهر روز به روز افزوده می شد در سال 1236 هجری قمری بنیان بازار و مسجد و مدرسه و حمام تازه ای را بنا نهاد و دو سرا برای مسافران و کاروانیان احداث کرد و این مستقل را به اضافه دو آبادی ٬ وقف مدرسه و مسجد نمود. در این زمان بنای اصلی شهر دولت آباد عبارت بود از چند قصر و باغ برای شاهزاده و مادر و اتباعش و یک مسجد و یک حمام و یک بازار.[11] اگر چه برخی از مورخان پیدایش ملایر را تابع تمایلات سطحی و هوی و هوس فتحعلیشاه وانمود کرده اند ٬لیکن به عقیده ما بسیاری از مناسبات اجتماعی و موقعیت های جغرافیایی و از همه مهم تر نگرانی فتحعلیشاه از عصیان ایل زند از مهمترین عللی بود که در سال 1224هجری قمری فتحعلیشاه را وادار به انتخاب این منطقه به عنوان دارالحکومه کرد.[12]

 کارل ریتر که در سال 1818 میلادی (1234هجری قمری) از این شهر دیدار کرد دولت آباد را مقر حکومتی توصیف می کند که ابتدا روستا بود و سپس به شهر کوچکی تبدیل و تغییر شکل داده است.

حاج زین العابدین شیروانی که در سال 1242 هجری قمری از ملایر گذشته در کتاب بستان و السیاحه نوشته است׃ اکنون دارالاماره ملایر در قریه چوبین است و شیخعلی میرزا آن قریه را نشیمن نمود لهذا به دولت آباد موسوم فرمود.

سر هنری لایاراد که در حوالی سال 1840میلادی (1256هجری قمری) در این شهر بوده است ساختار کالبدی شهر دولت آباد را چنین توصیف می کند׃ شهر به شکل چهار گوش ٬ باروی گلین ٬دو دیوار عظیم با برج های متعدد و خندق ٬مسجد و بازار زیبا ٬خیابان های پر درخت و باغات خوب است و عمارت اندرونی و بیرونی شیخ الملوک را با مقرنس کاریها ٬منبت کاریها ٬نقش و نگار و تزئینات در و دیوار ٬تراش های روی چوب ٬ باغچه و گلکاری و آب نماهای زیبا و دل انگیز به تصویر می کشد.

هرتوم شیندلر که در سال های 1875میلادی (1292هجری قمری) دولت آباد را دیده است بنای آن را از اوایل قرن 19میلادی دانسته و می گوید که پیش از آن در محل آنجا قریه کوچک چوبین قرار داشت.[13]

شیخعلی میرزا علاوه بر قلعه شاهزادگان که در تویسرکان ساخته بود و تا پنجاه سال پیش نیز پابرجا بود ٬ بنا های حکومتی مانند دیوان خانه٬ سرباز خانه و قصر زیبا و پر نقش و نگاری هم به اسم «بهشت آیین» در دولت آباد  ساخت همچنین قصر و برجی در کنار آن برای دختر زیبا ی خود «گوهر ملوک» بنا کرد. سبک معماری بهشت آیین خیلی جالب بود و دیوار تالارها و غرفه ها و اطاق های آن اغلب با تصویرهای زیبا به وسیله نقاشان چیره دست اصفهان تزیین شده و عکس خود شیخعلی میرزا و پسرانش بر دیوار تالارهای قصر و برج دیده می شد. متاسفانه این یادگارهای اولیه و ارزنده شهر ملایر را مثل اکثر ابنیه قدیمی ایران با بی رحمی و بی خردی در هم کوبیدند و چیزی از آن به جا نماند. عاقبت در سال 1246هجری قمری که شاه پس از زیارت مزار حضرت معصومه (ع) جهت دو هفته رفت اقامت به چمن کمره آمد. چمن کمره مکانی است که در سال1244هجری قمری در نزدیکی شهر جدید التاسیس سلطان آباد (اراک) که به امر شاه  و به سعی «محمد یوسف خان سپهدار اراکی» بنا نهاده شده است. شیخعلی میرزا از ملایر به خدمت شاه آمد و چند روز ملازم حضور همایونی بود. در سال 1247هجری قمری مردم به شورش علیه شیخ الملوک پرداختند و جمعی قریب هزار نفر از اهالی ملایر و تویسرکان به شکایت از او به اصفهان رفتند ٬شاه آن موقع برای سرکوب بختیاری ها به اصفهان رفته بود ٬ملایری ها عرایض خود را به شاه اظهار نمودند و شاه ٬شیخعلی میرزا را به حضور طلبید ٬او را معزول کرد و «محمد یوسف خان سپهدار اراکی» را به عنوان حاکم موقت به ملایر فرستاد و دستور داد حساب شیخعلی میرزا را رسیدگی کردند و آنچه از مردم نزد او بود پس گرفتند و داوری بین  مردم با شیخعلی میرزا به حاج میرزا محمد باقر شفقی (مجتهد بزرگ اصفهان) واگذار گردید و بالاخره بین مردم و شیخعلی میرزا مصالحه شد و او دوباره به حکومت ملایر بازگشت و «میرزا فضل الله مستوفی» به وزارت ملایر و نظارت بر کار وی معین شد و شاه ٬«میرزا بهاء الدین بهبهانی» را به عنوان خبرنگار مخصوص به ملایر فرستاد و نیز به دستور شاه ملا احمد خراسانی مجتهد ٬برای تنظیم امور شرعی مردم و نظارت بر کارهای حکومت به ملایر اعزام شد. پس از این ٬رفتار شیخ الملوک تعدیل شد و در هفت سال آخر حکومتش بسیار خوب شد و در اواخر سال  1250هجری قمری شاه او را برای شرکت در سلام نوروز به تهران دعوت کرد. شیخ الملوک برای آخرین بار سلام نوروز را در ملایر انجام داد و در چهارم ذیحجه (سوم نوروز) عازم تهران شد و به حضور شاه بار یافت ٬شاه به او احترام کرد و با صلاحدید «قائم مقام» به شیخ الملوک اجازه بازگشت به ملایر داده نشد ٬زیرا قائم مقام نفوذ زیادی در شاه داشت و بر حسب تلقین ٬وی عموهای متنفذ خود را اگر مطیع هم بودند ٬عزل می کرد. شیخ الملوک پس از چند ماه به اردبیل تبعید شد و بهمن میرزا برادر شاه به حکومت ملایر و تویسرکان  و بروجرد منصوب شد. شیخ الملوک 26سال حاکمیت دولت آباد را عهده دار بود و پس از آن شیخ الملوک تا سال 1262 هجری قمری به همراه همسر و دو تا از فرزندانش  و خادمش در اردبیل زندگی میکرد و سرانجام در آنجا در گذشت.[14] از آنجا که شیخ الملوک جزو فرهنگ آن روزگاران بود پیکرش را طی یک مراسم باشکوه در عتبات عالیات دفن کردند.

پس از شیخ الملوک کسی که در آبادی و توسعه ملایر سهم به سزایی دارد ٬مرحوم سلطان محمد میرزا (سیف الدوله) فرزند شاهزاده سلطان احمد میرزا (عضد الدوله) فرزند فتحعلیشاه قاجار می باشد که در سال 1260هجری قمری در تهران متولد شد و دوره جوانی را به تحصیل علوم و درک فنون پرداخته و پس از فراغت از تحصیل وارد خدمات دولتی شد. آن مرحوم با قطب زمان «مرحوم حاج میرزا حسن صفی علیشاه» معاصر بود در سال 1290 هجری قمری در سلسله نعمت اللهی مشرف و در خدمت آن مرحوم ارشاد گردید و با کمال خلوص نیت و صفای عقیده پیرو امر مرشد شد. وی کتاب عرفان الحق را که از تالیفات بدیعه مرحوم صفی بود در سال 1297هجری قمری با اسلوبی مرغوب به زیور طبع آراست.[15]

وی در سال 1300هجری قمری به حکومت ملایر و تویسرکان منصوب شد و در این زمان ملایر شهری جدید الاحداث  و بیماری مالاریا و تراخم در آن به وفور دیده می شد. در سال 1304 هجری قمری  مرحوم سیف الدوله قصد مسافرت از ملایر به تهران را نمود و برای گذراندن نماز ظهر و عصر در شمال شرقی ملایر در دامنه کوه گرمه که در آن زمان محل خشک نمودن انگور بوده است ٬ توقف نمود. بعد از نماز با حالت تاثر و غمناک رو به اطرافیان نمود و گفت׃ در نماز با خدای خود عهد بستم چنانچه املاک خالصه ملایر از طرف دولت وقت فروخته شود ٬در این محل پارکی احداث نمایم که مفرح و تفریگاه مردم گردیده و اهالی ملایر از این ناراحتی و بدی آب و هوا نجات یابند. اتفاقا پس از چندی از طرف دولت اجازه فروش املاک خالصه داده شد. و اولین دهکده ای که از طرف ایشان خریداری شد ٬دهکده ازناو «دربند و میانه دو کوه را گویند» بوده است که محل پارک فعلی می باشد. چندی بعد شروع به احداث قنات نمود تا اینکه موفق گردید آب قنات را از فاصله 8 کیلومتری به پارک بیاورد. بعد از این عمل طبق نقشه مهندس ایتالیایی شروع به احداث پارک و بناهای آن نمود. در نتیجه یکی از مهمترین مناظر طبیعی ایران بنا گردید و اینک از جاذبه های تاریخی و محل گردشگاه عمومی است. مرحوم سیف الدوله در اکثر دهاتی که در اطراف ملایر و متعلق به ایشان بود باغات متعددی ساخته و گردش و تفریح را در تمام باغات برای مردم آزاد گذاشته و اغلب باغات را نظر به ارادتی که به «صفی علیشاه» داشته به نام های باغ صفا ٬مصفا ٬صفائیه موسوم نموده است. عشق مفرط مرحوم سیف الدوله به نشر دانش و فرهنگ و تربیت نوباوگان به حدی بود که در سال 1327 هجری قمری اوایل دوره مشروطیت ٬مدرسه مفصلی در پارک احداث و کلیه معلمین و افراد آن را از تهران استخدام نمود مضاف بر این معلمی فرانسوی برای تدریس زبان فرانسه و ریاست مدرسه به میرزا علیرضا خان محول گردید. مرحوم سیف الدوله در ملایر ٬همدان ٬قزوین ٬استرآباد ٬کرمانشاه و خوزستان حکومت کرده و در خلال تصدی حکومت های مزبور به درجه امیر تومانی نایل گردیده است. حکومت ملایر را به دفعات عهده دار شده که اولین بار آن در ابتدای قرن چهاردهم هجری قمری  بوده است.[16] 

در شعبان 1329هجری قمری که سالار الدوله قیام کرد و کردستان و لرستان را تصرف نمود و به همدان آمد. سیف الدوله متهم به طرفداری از وی شد و به دستور مرتضی قلی خان به پارک ملایر حمله شد ولی پیشقراولان سپاه سالار الدوله به کمک سیف الدوله شتافته پارک را تصرف و بختیاری ها را بیرون کردند. مرتضی قلی خان پای پیاده به الیگودرز گریخت. در این حوادث مردم ملایر و پارک صدمات زیادی دیدند. پس از آن عباس خان چناری از سران لشکر سالار الدوله در جمع آوری مالیات از مردم ملایر ٬تلفات جانی و بلای بسیاری بر آنها وارد نمود. بعد از شکست سالار الدوله از قوای دولتی و بختیاری در حوالی ساوه میر زاده جلیل الدوله پسر سیف الدوله و سیف الدوله که هر دو به دستور سالار الدوله به ترتیب به حکومت اراک و ملایر منصوب شده بودند ٬عزل و املاک سیف الدوله توقیف شد. بعد از مدتی سیف الدوله با پرداخت جریمه بسیار املاکش را آـزاد نمود و به ملایر بازگشت. در جنگ بین الملل اول ملایر محل تاخت و تاز قوای روسی و عثمانی شد.  در سال 1334 هجری قمری قوای روسیه تزاری از همدان به تعقیب «کلنل محمد تقی خان» فرمانده ژاندارمری همدان که به ملایر و نهاوند گریخته بود به ملایر آمدند و دو تن از مالکان را به جرم همکاری با کلنل تیرباران و به شهر آمده و پارک را متصرف شدند و آنجا را محل کار و ستاد فرماندهی خود قرار دادند. سیف الدوله با مهاجمان به مسالمت رفتار نمود و خود و عایله و اطرافیانش به لاهیجان رفتند. در این هنگام کمیته دفاع ملی برای مقاومت در برابر روس ها تشکیل شد. روس ها با آغاز انقلاب داخلی پس از مدت کوتاهی ملایر و سایر شهرهای غرب را ترک گفتند. تقریبا در طی یک سال شهر ملایر چند بار به تصرف قوای روس و چند بار به تصرف قوای عثمانی درآمد و هر دو گروه مهاجم هر بار عده ای از مردم را به تهمت همکاری با دشمنان خود مجازات و جریمه و گاهی اعدام می کردند. سیف الدوله  در سال 1336هجری قمری بار دیگر حاکم ملایر شد و بقیه اوقات عمر خود را صرف جبران خرابی های پارک نمود.[17]

مرحوم سیف الدوله به علت عشق مفرطی که به صفی علیشاه داشت ٬خانقاه مرحوم صفی را با خریداری زمین و تاسیس بنا  و بقعه حضرت معظم له بخشید و وصیت نمود ٬چنانچه در تهران فوت نمود در خانقاه مرحوم صفی به خاک سپرده شود و محل دفن خود را نیز تعیین نمود و اگر در ملایر فوت نمود در بالای تپه مناجات مدفون گردد. و اتفاقا در 1339 هجری قمری در ملایر به جوار رحمت الهی پیوست و در بالای تپه مناجات که  آرامگاه خانوادگی ایشان است مدفون گردید.[18]

حال بعد از این گریز تاریخی به اصل مطلب یعنی موقوفات در شهرستان ملایر می پردازیم نیک می دانیم که وقف عملی پویا و مستمر می باشد و نمی توان در یک مقطع زمانی آماری دقیق و شاخص از موقوفات را اعلام کرد کما اینکه قبل از آمار گیری وقف دیگری در جریان باشد بنابراین اطلاعات و آمار ما همیشه نسبی بوده و جزئی از کل می باشد مضاف آنکه بعضی از موقوفات خرد می باشند و گاهی از قلم می افتند حال در این مجال ما به بررسی اجمالی از موقوفات در شهر ملایر می پردازیم که به مرور آن را ویرایش خواهیم نمود.

موقوفات شیخ الملوک

در اینجا ما وارد تحولات زندگی و نوع حکومت شیخعلی میرزا پس از تاسیس دولت آباد و نحوه به سر رسیدن عمر او پس از عزل وی در سال 1251هجری قمری به وسیله محمد شاه قاجار و حبس وی در زندان اردبیل به سال 1261هجری قمری نمی شویم ولی عملکرد اوایل حکومت او تا سال 1248هجری قمری نشان می دهد که او در پرتو فرهنگ وحی به ساخت بنای مسجد و مدرسه و بازار و حمام و سربازخانه و دیوان خانه حکومتی و میدان دولت آباد می پردازد. ساختمان برج ها و باروی آن را به اتمام می رساند. در جمعیت پذیری دولت آباد می کوشد و برای قوام و بقای مسجد و مدرسه و اعتقاداتش حمام و بازار احداثی را وقف می کند.

موقوفات و مصارف آنها در وقف نامه مورخه هشتم جمادی الثانی 1237هجری قمری و سنگ وقف مورخ 1236هجری قمری مندرج است و در جهت حفظ و گسترش و استمرار منظورهای اعتقادی واقف می باشد. بدیهی است وقتی در سال 1236 مسجد و بازار وقف می شود ساختمان آنها باید از سال ها پیش آغاز شده باشد. به هر حال بازار و سایر رقبات موقوفه پایه مادی بقای مسجد و مدرسه شیخ الملوکی و برای هزینه های امام و مدرس و طلاب و مؤذن است. حمام موقوفه هم که از لوازم پاکیزگی برای زندگی مردم و انجام صحیح فرایض دینی است در کنار این مجموعه بنا می گردد. مضافا اینکه مصارف موقوفه را در بر گرفته و برای پایداری مذهب شیعه بوده و شیخ الملوک به این معنا اعتقاد عمیق داشته است.

بدیهی است که سنگ وقف و وقف نامه مذکور جزء مهمترین اسناد یا مدارک درباره ایده شهرسازی قصبه دولت آباد است و این اسناد تا حدودی فرهنگ شهرسازی و محورهای اصلی شهری را در دوره اولیه حکومت قاجاریه روشن می سازد.

مضافا اینکه وقف نامه از لحاظ روشن بینی حاوی نکات ارزشمندی در وظایف حاکم ٬تعیین و نصب مدرس و چگونگی پرداخت هزینه و حقوق آنها توجه داشته که نظام آموزشی ما هنوز بدان دست نیافته است. در وقف نامه شیخ الملوک تمام شرایط وقف رعایت شده زیرا قصد آن معین ٬ثمره آن برای مقاصد خاص تعیین شده ٬دارای وقف نامه است به حاکم تحویل داده شده دائمی و قطعی بوده و برای دیگران در راستای امر خیر بوده و منافع مربوط به ملک واقف حلال ٬همچنین واقف بالغ مکلف و آزاد بوده و ملک را برای اشخاص معینی وقف نموده و متولی آن معین و حقوق آن مشخص شده است و شهود معتبری آن را امضا نمودند.

خوشبختانه به همت متولیان  سنگ وقف و وقف نامه هر دو موجود می باشند ٬شرح سنگ وقف بدین قرار است :

 

در زمان خسرو صاحبقران

ماه افسر شاه انجم احتشام

جم نگین فتحعلی شه آنکه هست

سایه یزدان خداوند انام

شاه کیوان پاسبان شیخ الملوک

آنکه باشد ترک افلاکش غلام

آنکه در عهدش ننالد کس ز جور

آنکه از بیمش نگوید کس ز نام

رحمت عامش بنایی تازه ای

کرد آغاز و شد این مسجد تمام

طایران عرش را بامش مکان

زایران کعبه را صحنش مقام

گفت شد یک سال تاریخش که هست

آیتی از مسجد بیت الحرام

وقف مؤید و جلس مخلد

فرمودند׃ طال الله عمره خلد الله

سه دانگ مشاع از خرخره به انضمام

مسجد و مدرسه و حمام و بازار

به تاریخ 1236 هجری قمری

 

بنابراین رقبات موقوفات شیخ الملوک عبارت شدند از:

یک باب حمام که در حال حاضر بطور کل  تخریب و به جای آن بازارچه ملت ساخته شد ٬یک باب کاروانسرا که کاملا تخریب شده و به جای آن دکاکین ساخته شده ٬شش دانگ دکاکین بازار مشتمل بر 116 باب ٬مسجد جامع و مدرسه شیخ الملوکی  و سه دانگ مشاع از قریه خرخره (خیر آباد) که در جریان اصلاح اراضی به زارعین به اجاره واگذار شده است. این موقوفه در حال حاضر متصرفی اداره  اوقاف است.

تاثیر  تاسیس مدرسه و مسجد دولت آباد و موقوفات ٬چنان بود که روحانیون برجسته ای در این شهر اقامت گزیدند و شاگردان عالی مقامی تربیت کردند. اواخر دوره حکمرانی شیخعلی میرزا بنا به درخواست مردم ملایر فتحعلیشاه در سال 1247هجری قمری مرحوم «ملا احمد خراسانی» را که مقیم اصفهان و از علماء طراز اول بود جهت تنظیم امور شرعی به اقامت در ملایر ترغیب کرد. در همین اوان و به تشویق ملا احمد بود که روحانیون معتبر روستاها و شهرهای اطراف روی به ملایر نهاده و مدارس دینی و مسجد ملایر رونق به سزا یافت. در این دوره تحرک مکانی در فرح آباد که بنای آن در سال 1235هجری قمری گذاشته شده بود و در خارج از حصار شهر قرار داشت ٬از جنوب غربی به شمال و شرق بود و در داخل حصار دولت آباد تحرک مکانی از شمال و غرب به طرف جنوب و مرکز بود. نقشه شهر در این دوره نقشه شعاعی بود. دوره ای که میدان شاهپور (میدان اصلی فعلی شهر) ساختمان های اصلی شهر را تحت سلطه داشت. دوره ای که حصارهای شهر در هم می شکند و قصرهای فئودال در دهکده های بزرگ رو به ویرانی می گذارد و سیستم بورژوازی و زندگی تجاری صاحب قدرت و نفوذ می گردد ٬قبل از برچیدن حصار شهر ملایر چهار دروازه بزرگ داشت که مجاور هر دروازه آن قبرستانی دیده می شد. آمار دروازه ها بدین قرار بود : دروازه ازناو ٬دروازه فرح آباد ٬دروازه شمس آباد و دروازه 000 پس از برچیده شدن حصار دولت آباد حصار شهر اقماری و کوچک فرح آباد هم که در دوره شیخ الملوک ایجاد شده بود برچیده شد و فرح آباد نیز به شهر دولت آباد پیوست و جزو محله ای از شهر دولت آباد  شد. مالکان فئودال به شهر رو کرده با ساختمان های مختلف در فرح آباد و شرکت مؤثر در اجتماعات شهری و اختلاط و آمیزش با طبقات مختلف روحانی و بازرگان بر اعتبار شهر می افزایند و همه جا مغازه ها و تیمچه ها و موسسات جای دیوارها و خندق ها و خاکریزها را می گیرد و به جای دیوارهای حصار ٬خیابان های بزرگ در شهر ایجاد می شود. [19]

موقوفات سلطان محمد میرزا (سیف الدوله)

پس از شیخ الملوک کسی که در آبادی و توسعه ملایر سهم به سزایی داشت مرحوم سلطان محمد میرزا«سیف الدوله» فرزند سلطان احمد میرزا «عضد الدوله» فرزند فتحعلیشاه قاجار می باشد. ناگفته نماند در حال حاضر شاخص ترین موقوفه در ملایر متعلق به سیف الدوله است اما ما از این به بعد موقوفات را از نظر تاریخ وقف مقدم می داریم که از اصل موضوع دور نشویم.

پارک ملایر که ساخت آن در سال 1305هجری قمری آغاز گردیده در اوایل ٬محل سکونت اختصاصی مرحوم سیف الدوله بود و سال ها بعد وقف گردیده است. سیف الدوله در پارک ٬قلعه رعیتی ایجاد کرد و مسجد و حمام در آن بنا نمود و عمارت های قشنگ در آن بوجود آورد که این بناها با زیبایی خاصی که داشتند ٬از بناهای قدیمی محسوب می گردیدند اما متاسفانه قسمتی از آنها خراب گردید و بدین گونه یکی دیگر از بناهای قدیمی از بین رفت با اینکه امکان داشت از آن استفاده بهتری جهت حوزه یا محل عام المنفعه دیگری شود. سیف الدوله در پارک  گل کاری ها و استخرها و خیابان های تمیز احداث کرد . بنای مدرسه و مریض خانه نهاد. مریض خانه که در سال 1305 هجری قمری تاسیس گردید ٬اولین بیمارستان در ملایر بود که در ابتدا به وسیله عایدی املاکی که برای اداره بیمارستان و دبستان اختصاص داده شده بود ٬اداره می شد و پس از اصلاحات اراضی چون طبق قانون اصلاحات اراضی املاک به زارعین واگذار شد ٬بیمارستان را به حلال احمر (شیر و خورشید) و دبستان را به آموزش و پرورش واگذار کردند. علاوه بر تاسیسات مذکور سیف الدوله در تهران در خیابان ظهیر الاسلام فعلی ٬یک مسجد و دو مدرسه به نام های مدرسه سادات و مدرسه قاجاریه تاسیس نمود که این دو مدرسه ابتدا به ریاست مرحوم شیخ سیف الدین و بعدا تحت نظر حاج میرزا یحیی دولت آبادی قرار گرفت که میرزا سال ها مشغول خدمت و اشاعه فرهنگ در این مکان بود و پس از آن این دو مدرسه به آموزش و پرورش واگذار گردید. مرحوم سیف الدوله در تاریخ 28صفر 1337هجری قمری ششدانگ قریه بابا رئیس و قشلاق تیمور و قریه ازناو و محمود آباد و یک دانگ قریه حرم آباد و ششدانگ قریه پیلانگرگ تویسرکان و ششدانگ اراضی پارک و قلعه سیفیه و قلعه ارامنه متصل به شهر ملایر و قصر قجر و اراضی صفائیه را وقف مؤید و جلس مخلد نمود که به مصرف خانقاه صفی علیشاه و مقبره خودش و احداث مدرسه ای برای اطفال در ملایر و احداث یک بیمارستان در پارک برای قبول بیماران و معالجه مجانی فقرا که دوازده دست تختخواب داشته باشد. اینها مصرف اصلی باشند و متفرقاتش صرف روشنایی مسجد پشت سر حرم حضرت ابا عبدالله (ع) و روشنایی رواق مطهر حضرت علی (ع) در نجف اشرف و روضه خوانی در محل مقبره و خانقاه شود و اطعام کنند و متولی آن را شفیع الصدر الممالک قرار داد.[20]   پارک ملایر نخست به صورت یک شهر اقماری و سپس کم و بیش در نتیجه تبدیل باغ ها به ساختمان ها به شهر دولت آباد متصل گردید و به منزله محل اعیان نشین و مرکز سکونت طبقات مرفه شهر جلوه گر شد. بدین ترتیب به مناطق قدیمی شهر دولت آباد که عبارت بودند از محله زندیه ٬محله چوبین ٬محله کهنه ٬محله فرح آباد ٬محله فراهانی ٬بعد از سال 1305هجری قمری محله پارک هم کم کم توسعه یافت و بدین ترتیب محله جدیدی به محلات شهر اضافه شد. از طایفه و خانواده های معروف ملایر که پیش از ورود شیخعلی میرزا در ملایر ساکن بوده اند میتوان طایفه های زندیه – سلیمانی -  شاملو – ترکمان – شیرعلیخان – حاج جعفر خان و مردم دهکده چوبین یا همان طایفه چوبین را نام برد و از خانواده هایی که همراه یا مقارن با حکومت شیخعلی میرزا  شیخ الملوک از شهرهای اطراف  در ملایر ساکن شدند می توان خانواده های فتاحی – میرشاهی – خوانساری – میرکمالی – کشاورزیان – کتیرایی – مدنی – رضوی – محمدی – فراهانی و بحرینی را نام برد که از نهاوند و تویسرکان و اصفهان و فراهان و خوانسار و کشور بحرین وارد ملایر شدند و از خانواده هایی که همزمان با ورود شاهزاده سیف الدوله (یعنی خاندان عضدی)در ملایر ساکن شدند می توان  خانواده های مصدقی – خانواده ناظمی و خانواده تاج بخش را نام برد.

بنابراین موقوفات سیف الدوله (عضدی) عبارت هستند از:

یک باب مدرسه ایتام (سیفیه) – بیمارستان سیفیه – مسجد و غسالخانه در پارک – یک باب مسجد در خیابان  ظهیر الاسلام در تهران – دو باب عمارت مدرسه سادات و قاجاریه در خیابان  ظهیر الاسلام در تهران – قریه شریف آباد و کهریزک و صادق آباد در تهران – واگذاری ساختمان در زمین بقعه و خانقاه صفی علیشاه در تهران -  ششدانگ پارک ملایر – ساعات آب پارک جهت آبیاری شهر در روز جمعه – عرصه و اعیان مدرسه سیف الدوله در شهرک ولی عصر ملایر- 9500رقبه مسکونی در زمین های پارک و کلیه مدارس و ادارات در محدوده موقوفه.[21]

موقوفه حاج صائب

مرحوم حاج صائب فرزند محمد و ابن محمدعلی در تاریخ جمادی الاول 1267هجری قمری سه دانگ مشاع از شش دانگ یک باب حمام ملکی متصرفی خود را واقع در منطقه  دولت آباد ملایر وقف نمود و مصرف آن را تعزیه داری و روضه خوانی و اطعام و قلیان و قهوه و رسیدگی به زوار خامس آل عبا و تولیت آن را مادام الحیات با خود واقف و بعد از ایشان به اولاد ذکور به شرط ارشدیت نسلا بعد از نسل و در صورت فقدان با اولاد ارشد اناث قرار داد. هم اکنون حمام تخریب و با زمین معاوضه شده است و تولیت موقوفه حاج صائب در تصرف اداره اوقاف است.

موقوفات مهر علی خان

از افراد نیکوکار دیگر که به وقف و موقوفات رغبت بسیار داشته مرحوم مهر علی خان است که در ملایر اقامت داشت و اهل ازناوله بوده است. وی در بازار ملایر راسته ای ساخت که به بازار مهرعلی خان  معروف است  و از قسمت غربی در چهار سوق به بازار شیخ الملوکی متصل می گردد  و در کنار آن مسجد  و تکیه  و حمام و سرای ساخت. وی یک  تیمچه نیز در بازار مهر علی خان  ساخت که فعلا از آن به عنوان زورخانه استفاده می شود. مهر علی خان رقبات زیر را وقف نمود و مصرف آن را صرف هزینه آب و برق و تعمیرات و خادم مسجد  قرار داد. رقبات موقوفه مهر علی خان عبارت اند از : مسجد  مهرعلی خان ٬دو باب دکان در بازار مهر علی خان  و سه دانگ  حمام  که در سال 1365 شمسی تخریب گردیده است و به جای آن سه باب دکاکین ساخته شده . سه دانگ دیگر حمام مهرعلی خان همان حمام حاج صائب است.  در حال حاضر موقوفه مهرعلی خان در تصرف اداره اوقاف می باشد.     

 

موقوفات حاج عیسی خان بیگلربیگی قاجار

مرحوم حاج عیسی بیگلربیگی در تاریخ ذی القعده الحرام سنه 1274هجری قمری سه دانگ مشاع از مزرعه ای واقع در سمت راست دولت آباد ملایر (حد فاصل خیابان امیر کبیر و ضلع شمالی خیابان شهدا) را  وقف مؤید و جلس مخلد نمود. و طی وقف نامه موجود مقرر گردیده ٬دو عشر از در آمد این زمین ها اختصاص به متولی و ناظر داشته باشد و چهار عشر آن صرف روضه خوانی حضرت سید الشهداء  و چهار عشر بقیه خرج  فقرا و زوار حضرت سید الشهداء  گردد. در حال حاضر  قسمتی از زمین فوق به تعدادی خانه مسکونی تبدیل گشته که اجاره بهای اندکی از آنها دریافت میشود و در مابقی زمین ٬مدرسه دهخدا و یک  کودکستان و مدرسه مطهری و ساختمان بسیج خواهران و ساختمان بسیج برادران و دبیرستان الزهرا به انضمام عرصه و اعیان شش باب مغازه در خیابان شهد طاهر نیا و نبش خیابان امیر کبیر و هنرستان شهید بهشتی و اداره ثبت احوال قرار گرفته است. تولیت آن در دست خاندان تاج بخش است.

موقوفه علینقی عطار بروجردی

مرحوم علینقی عطار بروجردی ساکن دولت آباد در تاریخ شهر ذی القعده 1274هجری قمری در حالت صحت کمال عقل  وصیت نمود چهار دانگ مشاع از معلف و مشجر ایشان واقع در باغ موده که محدود است از حدی به باغ میرزا عبدالکریم و از حدی به باغ جفت و از دو طرف دیگر محدود است  به باغ شارع  به انضمام مقدار سه ساعت از حق آب قنات باغ موده در هر هفته به انظمام مقداری از ملک باغ موده از آبی کار و دیم زار و تلال و جبال و سایر توابع که محققا چهار دانگ باغ مزبور و سه ساعت آب و ملک منظور اقل از ثلث مال ایشان است. بعد از وفات او حبس بماند و چهار خمس مداخل و منافع آنها بعد از وضع مخارج باغ و قنات به مصارف موقوفه برسد و شصت سال صیام صلوات و بعد از آن تا مدت 20سال نصف چهار خمس احتیاطا خمس داده شود و دو خمس دیگر رد مظالم و خیریه و وجوه خیریه و رعایت فقرا و ساکنین و ضعفا و غیره و یک خمس حق الوصایه مراتب اوصیاء و وصی قرار بگیرد. باغ موده در آن زمان به باغ چهل کلید نیز معروف بوده است این باغ از نزدیک ازناو فعلی تا بلوار خیابان اراک فعلی امتداد داشت ٬این باغ دارای چهل مالک بوده که به صورت مشاع از قنات موده استفاده می کردند.

موقوفات اسد الله خانی

مرحوم اسد الله خانی در تاریخ رجب الحرام 1284هجری قمری طبق وقف نامه ای عادی ششدانگ یک باب کاروانسرای واقع در خیابان همدان و مسجد حاج قاسم در خیابان شهید طلوعی را وقف مؤید و حبس مخلد نمود و مصرف آن را بعد از مخارج و تعمیر مسجد حاج قاسم و مدرسه حاج قاسم (اسدیه)  که به جای کاروانسرا ساخته شده  و روشنایی و حصیر مسجد ٬حق متولی قرار داد. چهار دانگ موقوفه فوق الذکر به فروش رفته بود که طی قانون تبدیل به احسن موقوفات ٬برابر حکم دادگاه مدنی خاص به موقوفه بازگشت و درآمد آن توسط اداره اوقاف برای اجرای نیات واقف صرف می گردد.

موقوفات حاج یعقوب

در تاریخ شهر شوال 1284هجری قمری مرحوم حاج یعقوب تعداد چهار باب دکاکین در بازار را وقف نمود تا درآمد آن به مصرف وجوه خیریه ٬روضه خوانی و ختم قرآن برسد و وصی موقوفه را مرحوم ملا علی محمد و ناظر را حاج ملک التجار قرار داد. در سال 1321هجری قمری مرحوم ملا علی محمد که وصی حاج یعقوب بود ملک موقوفه را فروخت و از فروش ملک موقوفه دکاکینی را خریداری نمود و در مقام وقف آنان به نام حاج یعقوب برآمد و مصرف آن را همان قرار داد که حاج یعقوب قرار داده بود. موقوفه حاج یعقوب در ابتدا چهار باب دکاکین در بازار بود که در این اثنی به همت مرحوم ملا علی محمد به شش باب دکاکین در بازار ارتقاء یافت. مرحوم ملا علی محمد ٬وقف نامه ای علی حده به نام خود تعیین کرد و خود را متولی و بعد از خود ٬تولیت را با ارشد اولاد ذکور خود قرار داد.

موقوفات اهالی کوی کیقبادی ( مجاور نعلبند خانه)

در تاریخ 1285هجری قمری عده ای از اهالی  خیر کوی کیقبادی حسینیه علی ابن موسی رضا و یک باب انبار و دو باب دکاکین را وقف بر امور روشنایی و مخارج لازمه نمودند که به مصرف فوق رسیده و در صورت اضافه آمدن از درآمد دکاکین و انبار در شبهای جمعه در هر موقع از سال در مسجد فوق روضه خوانی گردد. در سال 1345 شمسی خاندان بابائیان اهل روستای توسک به پیشنهاد حاج عبد الکریم ترابی به مرمت و بازسازی حسینیه پرداخته و به آن  رونق و سامان مضاعفی بخشیدند. از مهمترین خانواده های کوی کیقبادی می توان خانواده کتیرایی و طلوئی و افشاری و ساوند و برزگر و بازغند و روزبهانی و امام قلی  را نام برد. تولیت موقوفات فوق در اختیار اداره اوقاف است.

موقوفات حاج کاظم خان قاجار

در تاریخ 29ربیع الثانی 1294هجری قمری مرحوم محمد کاظم خان فرزند مرحوم حاج عیسی خان بیگلربیگی قاجار وصیت نمود که ثلث مال ایشان که شامل یک دانگ از اراضی کاظم آباد مجاور شهر ملایر (محدوده اطراف خندق شهر) و یک دانگ اراضی قلعه خلیفه میشن و قنات حسینیه را وقف نمود که به مصرف روضه خوانی و تعزیه داری خامس آل عبا برسانند و تولیت آن را با فرزند خویش میرزا محمد خان قرار داد که با نظارت اعلم علمای شهر دولت آباد (ملایر) به مصرف موقوفه برسانند. لازم به توضیح است که در مورد اول ٬رقبات مهم عبارت اند از :هنرستان صنعتی باشگاه استقلال اداره بهزیستی باشگاه ورزشی پوریای ولی مدرسه ارجمند مدرسه ابونصر فارابی اداره آتش نشانی بهداشت شماره 2 ٬تولیت در دست خاندان تاج بخش است.

 موقوفات حاج ملک التجار

مرحوم  حاجی  محمد جعفر اصفهانی ملقب به ملک التجار همگی و تمامیت سه دانگ مفروز از ششدانگ قریه امیر آباد که شامل 14 رقبه مزروعی است با یک دانگ مشاع از ششدانگ قریه وناب که در ملایر واقع  و شامل 20 رقبه مزروعی است و دو دکان در اداره شهرداری جنب بازار و دو باب دکان  به انضمام یک باب خانه و بالا خانه و یک ایوان و قهوه خانه واقع در ابتدای خیابان بروجرد به انضمام یک دست فرش معین و شخصی موجود در بیرونی را وقف نمود و مصرف آن را قرار داد که منافع چهار دانگ قریه امیر آباد و وناب  و دو دکان داخل میدان را در شب های جمعه به خرج خیرات برسانند و صرف روضه خوانی و تعزیه داری خامس آل عبا در عمارت بیرونی و فاضل از مخارج و مصارف فوق را در ماه مبارک رمضان افطار دهند و هرگاه فرش بیرونی مندرس شد قیمت فرش را از منافع تهیه نمایند و متولی آن را اولاد ذکور خود  نسلا در نسل قرار داد.                

موقوفات حاج ملا محمد رضا

مرحوم حاج ملا محمد رضا فرزند مرحوم حاج ملا محمد علی پیشنماز در تاریخ 6رمضان 1306هجری قمری وقف نمود: تمامیت سه سهم مشاع در یک دانگ و مفروز از ششدانگ که ملک متصرفه ایشان است از اراضی و املاک قریه حرم آباد از آبی کار و دیمزار و مراتع و معالف و اشجار و محل سکونت و یونجه زار و... که در حال حاضر به ده قطعه زمین مزروعی تقسیم گردیده و سه دانگ و نیم از کاروانسرای امیرفتاح که واقع در جنب بازار مهرعلی خان و بازار موقوفه شیخ الملوک است که در حال حاضر این سه دانگ و نیم به 43 باب دکان بدل گشته ٬به انضمام دو دکان که در سمت حمام بازار است و در حال حاضر به جای حمام که جزو موقوفه شیخ الملوک است بازارچه ملت بنا گذاشته شده است. بنابراین موقوفات حاج ملا محمد رضا عبارت شدند از: ده قطعه زمین مزروعی در حرم آباد  و دو دکان در سمت بازارچه  ملت و 43 باب دکاکین در کاروانسرای امیر فتاح.

ادامه دارد ...

 

       

پانویس

آیت الله خمینی ٬روح الله ٬رساله نوین مسائل اقتصادی ٬انتشارات موسسه انجام کتاب 1359٬ص128

همان منبع ص129

جایگاه وقف و وقف نامه در ساختار شناسی فرهنگی ٬اجتماعی و کالبدی شهرها و روستاهای ایران ٬انتشارات آستان قدس رضوی 1365ص25

ریشار ٬یان ٬ترجمه ابوالحسن مقدم ٬ایران و اقتباس های فرهنگی شرق از مغرب زمین ٬انتشارات آستان قدس رضوی ٬1369ص3

مومنی ٬مصطفی ٬ردیابی فرهنگی وحی در توسعه دولت آباد ٬فصل نامه تحقیقات جغرافیایی ٬انتشارات آستان قدس 1365ص23

صفایی ٬ابراهیم ٬تاریخ ملایر ٬چاپ شرق ٬1339ص44

خاوری شیرازی 1380شمسی ٬ج 2ص ٬973سپهر  ٬ج 1ص554

پاکروان  ص10

مفتون دنبلی ص103 ٬قس خاوری 1379 شمسی ص16

صفایی ٬ابراهیم ٬تاریخ ملایر ٬چاپ شرق1339  ص45

جعفری ٬ جواد ٬ملایر و مردم آن ٬چاپخانه چهر 1348ص7

مومنی ٬مصطفی  ٬رؤیای فرهنگ وحی در بنیان و گسترش دولت آباد ٬فصلنامه تحقیقات جغرافیایی ٬شماره 3 سال 1365 ص31

جعفری ٬جواد ٬ملایر و مردم آن ٬چاپخانه چهر ٬1348ص57

تاریخ زرین نیکوکاری ٬ بخش دوم نیکوکاران ٬اردیبهشت 1357ص62

تاریخ زرین نیکوکاری ٬ بخش دوم نیکوکاران ٬اردیبهشت 1357ص63

جعفری ٬جواد ٬ملایر و مردم آن ٬چاپخانه چهر ٬1348ص58

تاریخ زرین نیکوکاری ٬ بخش دوم نیکوکاران ٬اردیبهشت 1357ص64

صفایی ٬ابراهیم ٬تاریخ ملایر ٬چاپ شرق1339  ص63

صمدی ٬ پراکندگی جغرافیایی موقوفات ملایر 1371 پایان نامه کارشناسی

میرزایی ٬فاطمه بیگم ٬موقوفات در ملایر ٬1379 پایان نامه کارشناسی